Leczenie raka piersi może obejmować operację, usunięcie węzłów chłonnych, radioterapię, chemioterapię, hormonoterapię lub terapię celowaną. Choć kolejne etapy terapii są ważne dla skutecznego leczenia choroby, mogą wiązać się również z późniejszymi konsekwencjami. Jedną z nich jest obrzęk limfatyczny po mastektomii, który najczęściej pojawia się w obrębie ręki, dłoni, piersi lub klatki piersiowej po stronie operowanej.
Obrzęk może wystąpić krótko po zakończeniu leczenia, ale zdarza się również, że pojawia się wiele miesięcy, a nawet lat później. Dlatego warto znać pierwsze objawy i wiedzieć, kiedy należy skonsultować się ze specjalistą.
Czym jest obrzęk limfatyczny po leczeniu raka piersi?
Układ limfatyczny odpowiada m.in. za transport płynu limfatycznego oraz utrzymanie prawidłowej gospodarki płynów w organizmie. Usunięcie części węzłów chłonnych lub ich uszkodzenie podczas operacji, a także zmiany powstałe wskutek radioterapii, mogą utrudniać odpływ limfy. W efekcie płyn zaczyna gromadzić się w tkankach, powodując obrzęk. Ryzyko jest większe m.in. po usunięciu węzłów chłonnych pachowych niż po biopsji węzła wartowniczego. Dodatkowymi czynnikami zwiększającymi ryzyko są radioterapia oraz większa liczba usuniętych węzłów.
Co ważne, obrzęk limfatyczny nie zawsze pojawia się od razu. Początkowo może być bardzo subtelny i objawiać się przede wszystkim uczuciem ciężkości, napięcia lub pełności kończyny.
Obrzęk limfatyczny po mastektomii – jakie daje objawy?
Wczesne rozpoznanie problemu ma znaczenie, ponieważ odpowiednio dobrane postępowanie może ograniczyć nasilenie dolegliwości i poprawić funkcjonowanie kończyny.
Do najczęstszych objawów należą:
- obrzęk dłoni, palców, przedramienia lub całej ręki,
- uczucie ciężkości i rozpierania kończyny,
- wrażenie napiętej skóry,
- uczucie pełności w ręce, pachy, piersi lub okolicy klatki piersiowej,
- ból, dyskomfort, mrowienie lub drętwienie,
- ograniczenie ruchomości ręki lub barku,
- trudności z zakładaniem ubrań, biżuterii czy zegarka,
- pozostawanie odcisków na skórze po ucisku odzieży lub dodatków,
- zmiany wyglądu skóry, takie jak jej pogrubienie, przesuszenie czy zmiana zabarwienia.
Nie każda opuchlizna po operacji oznacza jednak przewlekły obrzęk limfatyczny. W okresie bezpośrednio po zabiegu mogą występować również inne przyczyny obrzęku, np. związane z procesem gojenia. Dlatego utrzymujące się lub nasilające objawy warto omówić z lekarzem lub fizjoterapeutą zajmującym się terapią obrzęków.
Co robić, gdy pojawią się pierwsze objawy?
Podstawą jest konsultacja ze specjalistą. W zależności od stopnia obrzęku i indywidualnej sytuacji pacjentki w postępowaniu mogą być wykorzystywane m.in.:
1. Terapia uciskowa
Odpowiednio dobrany rękaw lub inny wyrób uciskowy może pomagać ograniczać gromadzenie się płynu w tkankach. Powinien być jednak dobrany przez osobę mającą doświadczenie w terapii obrzęków. Zbyt ciasna lub nieprawidłowo dopasowana odzież uciskowa może przynieść więcej szkody niż korzyści.
2. Manualny drenaż limfatyczny
Jest to delikatna technika wykonywana przez odpowiednio przeszkolonego terapeutę. Jej celem jest ułatwienie odpływu limfy z obrzękniętego obszaru. Specjalista może również nauczyć pacjentkę odpowiednich technik autoterapii do stosowania w domu.
3. Ćwiczenia i regularny ruch
Odpowiednio dobrana aktywność fizyczna pomaga utrzymywać ruchomość barku i ręki oraz wspiera pracę mięśni. Ćwiczenia należy jednak dopasować do etapu rekonwalescencji i stanu zdrowia. Po operacji aktywność powinna być zwiększana stopniowo, zgodnie z zaleceniami lekarza lub fizjoterapeuty.
W praktyce korzystne może być regularne wykonywanie prostych ruchów ręką, ćwiczeń zakresu ruchu oraz aktywności ogólnoustrojowej, np. spacerów. Jeśli podczas ćwiczeń pojawia się nowe uczucie ciężkości, ból lub nasilający się obrzęk, należy przerwać aktywność i skonsultować objawy.
4. Dbanie o skórę
Przy obrzęku limfatycznym szczególnie ważne jest ograniczanie ryzyka uszkodzeń skóry oraz infekcji. Warto chronić skórę przed skaleczeniami, ukąszeniami i oparzeniami, regularnie ją nawilżać oraz szybko reagować na wszelkie rany.
Należy również unikać nadmiernego ucisku – np. bardzo ciasnych ubrań, biżuterii czy dodatków pozostawiających wyraźne ślady na obrzękniętej kończynie.
Dieta a obrzęk limfatyczny po mastektomii
Sama dieta nie zastępuje terapii obrzęku limfatycznego, ale odpowiednio zbilansowane żywienie może wspierać regenerację organizmu po leczeniu raka piersi, pomagać w utrzymaniu masy mięśniowej i prawidłowej masy ciała oraz ułatwiać pokrycie zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze.
W codziennej diecie warto uwzględniać różnorodne źródła białka, m.in. produkty mleczne, jaja, ryby, mięso oraz nasiona roślin strączkowych, a także warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe i źródła korzystnych tłuszczów. Nie ma natomiast potrzeby stosowania specjalnej „diety na obrzęk limfatyczny” ani eliminowania określonych produktów wyłącznie z powodu występowania obrzęku.
Żywienie w trakcie i po leczeniu onkologicznym powinno być dostosowane do indywidualnej sytuacji pacjentki i uwzględniać m.in. masę ciała, apetyt, aktywność fizyczną, tolerancję posiłków oraz ewentualne skutki uboczne leczenia. Szczególne znaczenie ma zapobieganie niedożywieniu i utracie masy mięśniowej. W przypadku trudności z pokryciem zapotrzebowania na energię i białko lekarz lub dietetyk może zalecić dodatkowe wsparcie żywieniowe.
W takich sytuacjach zastosowanie mogą znaleźć produkty marki Recomed, należące do kategorii żywności specjalnego przeznaczenia medycznego. Mogą one stanowić uzupełnienie diety osób, które z różnych przyczyn mają trudności z dostarczeniem odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych. Ich wybór i sposób stosowania powinny być dostosowane do indywidualnych potrzeb żywieniowych oraz zaleceń lekarza lub dietetyka. Zastosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego nie zastępuje postępowania stosowanego w leczeniu obrzęku limfatycznego.
Obrzęk po leczeniu raka piersi – kiedy zgłosić się do lekarza?
Nie każdy obrzęk wymaga pilnej pomocy, ale pojawienie się nowych lub nasilających się objawów zawsze warto skonsultować. Szczególnie ważne są sytuacje, gdy kończyna staje się wyraźnie bardziej obrzęknięta, ciężka lub bolesna.
Pilnego kontaktu z lekarzem wymaga również pojawienie się objawów mogących wskazywać na infekcję, takich jak zaczerwienienie, zwiększona ciepłota skóry, bolesność, ropny wysięk czy gorączka. W przypadku obrzęku uszkodzenia skóry mogą zwiększać ryzyko zakażenia, dlatego nie należy ich bagatelizować.
Czy obrzęku limfatycznego można uniknąć?
Nie zawsze można całkowicie zapobiec obrzękowi limfatycznemu. Ryzyko zależy m.in. od rodzaju przeprowadzonej operacji, zakresu usunięcia węzłów chłonnych oraz zastosowania radioterapii.
Ważne jest jednak obserwowanie organizmu i reagowanie na pierwsze sygnały. Uczucie ciężkości ręki, napięcia skóry czy pojawiające się ślady po biżuterii mogą być subtelnymi objawami, które warto zgłosić podczas kontroli.
Obrzęk limfatyczny po mastektomii nie musi oznaczać rezygnacji z aktywnego życia. Właściwie dobrana terapia, regularny ruch, pielęgnacja skóry, odpowiednie żywienie i współpraca z zespołem medycznym mogą pomóc ograniczyć dolegliwości i poprawić codzienne funkcjonowanie. Najważniejsze jest, aby nie czekać, aż obrzęk stanie się bardzo nasilony – im wcześniej zostanie oceniony przez specjalistę, tym łatwiej dobrać odpowiednie postępowanie.
