Zmiana smaku podczas chemio- i radioterapii wynika z uszkodzenia receptorów smaku, zmian w ślinie i błonach śluzowych oraz zaburzeń węchu. W takim wypadku pomagają: zmiana temperatury potraw, białko inne niż mięso, łagodne zioła oraz częstsze, lecz mniejsze posiłki. Jeśli jesz coraz mniej lub chudniesz, powiedz o tym lekarzowi lub dietetykowi. Z tego artykułu dowiesz się, dlaczego smaki zmieniają się podczas leczenia. Zobaczysz, co możesz zrobić, by dbać o odżywianie, nawet gdy nic nie smakuje podczas chemioterapii.
Kawa smakuje jak woda, pomidor staje się gorzki, a mięso przypomina metal. Nie wynika to jednak ze zmiany przepisu na potrawę spożywaną przez pacjenta, lecz sposobu, w jaki organizm odbiera smak. Dysgeuzja to zniekształcenie smaku, objawiające się na przykład metalicznym posmakiem. Najczęściej określane jest po prostu, jako „zmiana smaku”. Takie zaburzenie utrudnia dostarczanie organizmowi potrzebnych składników.
Dla wielu osób leczenie onkologiczne to trudne wyzwanie, które zniechęca do jedzenia. Warto jednak pamiętać, że zmiany te nie zawsze są trwałe i u części osób zazwyczaj ustępują po terapii. Co więc zrobić, gdy dotychczasowy jadłospis przestaje się sprawdzać?
Dlaczego smak się zmienia?
W odczuwaniu smaku uczestniczą kubki smakowe, węch, układ nerwowy i ślina. Chemioterapia oraz inne leki onkologiczne mogą zakłócać działanie komórek receptorowych. Radioterapia głowy i szyi, a także płuc i piersi, może prowadzić do popromiennego odczynu śluzówek, uszkadzając struktury odpowiedzialne za smak.
Do zaburzeń smaku przyczyniają się także:
- zapalenie błony śluzowej,
- infekcje,
- problemy stomatologiczne [1],
- nudności i nadwrażliwość na zapachy,
- spożywanie alkoholu i palenie tytoniu.
Według dostępnych szacunków zaburzenia smaku (chemioterapia, radioterapia lub obie metody) mogą dotyczyć od 46 do 77 proc. osób poddawanych leczeniu [2]. To nie „wybredność”, ale objaw, o którym warto powiedzieć lekarzowi lub dietetykowi.
Co robić, gdy zmienia się smak? 4 praktyczne wskazówki
Preferencje mogą zmieniać się nawet z dnia na dzień. Potraktuj więc jadłospis jak eksperyment.
- Zacznij od temperatury. Chłodne i letnie potrawy mogą mieć mniej intensywny aromat. Jeśli zapach smażenia zniechęca do jedzenia, wypróbuj jogurt, twarożek lub koktajl. Pomocne może być również gotowanie przy otwartym oknie lub poproszenie bliskiej osoby o przygotowanie posiłku. Zmniejszy to dyskomfort u osób wrażliwych na zapachy [2].
- Przy metalicznym smaku zmień źródło białka. Zamiast czerwonego mięsa wypróbuj chude mięso drobiowe, jajka, ryby, nabiał lub pasty strączkowe. Warto również marynować mięso lub ryby (w oliwie z ziołami, soku z cytryny lub pomarańczy, musie jabłkowym czy jogurcie z ziołami) oraz podawać je z łagodnymi sosami, np. koperkowym lub tymiankowym. Pomóc może też zamiana metalowych sztućców na drewniane lub plastikowe [3].
- Dopasuj intensywność przypraw. Testuj zioła, np. bazylię, koperek, miętę czy imbir w ilościach niedrażniących. Zastrzeżenie: u osób z nadwrażliwością przewodu pokarmowego imbir może działać podrażniająco. Jeśli masz nadżerki, zapalenie śluzówki lub ból przy połykaniu, unikaj kwaśnych (np. cytrusów) i ostrych dodatków, które mogą nasilać dolegliwości [4].
- Jedz mniej, ale częściej. Zamiast dużych porcji wybierz pięć–sześć mniejszych posiłków (lub 4–5, w zależności od indywidualnych zaleceń dietetycznych). Jedz wtedy, gdy apetyt jest największy, i zadbaj o wartość odżywczą każdego dania.
Gdy trudno zjeść tradycyjny posiłek.
Nie zawsze trzeba sięgać po kolejną kanapkę czy słodki koktajl. Podczas leczenia onkologicznego smak może się zmieniać, więc stałe posiłki mogą przestać cieszyć. Warto wtedy szukać form, które będą łatwiejsze do zaakceptowania. Jedną z możliwości są produkty o wytrawnym smaku, należące do kategorii z dodatkami poprawiającymi smak i apetyt. Taką propozycją jest żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP), np. linia RECOMED Protein w smakach: krem pomidorowy, ogórkowy, dyniowy, koperkowy oraz żurek. Jedna porcja (saszetka 100 g) dostarcza ok. 400 kcal i 22 g białka [5].
Pamiętaj, że żywność specjalnego przeznaczenia medycznego stosuje się zgodnie z etykietą lub pod nadzorem lekarza [6]. Dodatkowo osoby z zapaleniem błon śluzowych (mucositis) lub suchością w ustach powinny uważać na zupy w proszku, które bywają mocno solone. Warto ograniczyć dosalanie – posiłki powinny być łagodne w smaku, a o dopuszczalnej ilości soli decyduje lekarz lub dietetyk.
Przy zaburzeniach smaku tolerancja na aromaty i konsystencje jest różna. Co smakuje dobrze jednego dnia, może nie pasować innego dnia. Dlatego warto próbować różnych smaków i tekstur. Sprawdź, jakie produkty najlepiej tolerujesz. Wybierz te, które dostarczają ważnych składników odżywczych. Stosuj żywność specjalnego przeznaczenia medycznego pod nadzorem lekarza. Postępuj zgodnie z informacjami na etykiecie i jego wskazówkami.
Dlaczego warto prowadzić dziennik smaku?
Dziennik pomoże dietetykowi dopasować jadłospis. Zapisuj przez kilka dni odpowiedzi na poniższe pytania:
- Które produkty smakują najlepiej?
- Jaką temperaturę możesz znieść?
- Kiedy czujesz największy apetyt?
- Czy masz nudności, suchość lub ból?
Chcesz dowiedzieć się więcej o zmianach smaku w chemioterapii? Zapoznaj się z naszymi artykułami: Przykładowe jadłospisy podczas radio- i chemioterapii oraz Czy powinno się oczyszczać organizm po radioterapii?
Koniecznie skonsultuj się z lekarzem w następujących przypadkach:
- Masz trudności z piciem lub połykaniem. Odczuwasz ból podczas przełykania, są problemy z gryzieniem lub połykaniem, ograniczasz przyjmowanie płynów.
- Zmiany smaku nie ustępują.
- Obserwujesz nieplanowaną utratę masy ciała w ostatnich 3–6 miesiącach. Jeśli strata wynosi 5–10 proc. masy ciała, jest to sygnał umiarkowanego ryzyka niedożywienia w skali MUST (1 punkt). Utrata ponad 10 proc. masy ciała w tym okresie oznacza 2 punkty, czyli wysokie ryzyko w tym kryterium.
- Zauważasz zmniejszony apetyt lub osłabioną zdolność do jedzenia. Jesz wyraźnie mniej niż dotychczas, szybciej odczuwasz sytość lub masz trudności z przyjmowaniem odpowiedniej ilości pokarmów. To może być wskazanie do wykonania przesiewu MUST.
Nie czekaj na dalszy spadek masy ciała. Jeśli zauważasz u siebie takie objawy, skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem klinicznym. Warto przeprowadzić ocenę stanu odżywienia z wykorzystaniem skali MUST.
| Kryterium MUST | Wynik |
| Utrata masy ciała poniżej 5% w ciągu 3–6 mc | 0 pkt |
| Utrata masy ciała 5–10% | 1 pkt |
| Utrata masy ciała powyżej 10% | 2 pkt |
| Łączny wynik MUST 0 | Niskie ryzyko |
| Łączny wynik MUST 1 | Umiarkowane ryzyko |
| Łączny wynik MUST 2 lub więcej | Wysokie ryzyko |
Ważne: wynik MUST uwzględnia również BMI oraz wpływ ostrej choroby na możliwość przyjmowania pokarmów. Sama utrata 5–10 proc. masy ciała nie przesądza więc o całkowitej kategorii ryzyka [7].
Przyczyną może być też infekcja, problem stomatologiczny lub suchość śluzówek. Nie sięgaj po suplementy i preparaty „na smak” bez konsultacji z lekarzem. Zaburzenia smaku nie zawsze są trwałe; u części pacjentów stopniowo ustępują po terapii.
Nie chodzi o to, by jeść jak przed chorobą. Najważniejsze jest znalezienie akceptowalnego sposobu żywienia. Czasem sukcesem jest tylko kilka łyżek zupy lub mały koktajl. Warto szukać rozwiązań bez poczucia winy i korzystać ze wsparcia dietetyka.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Dlaczego podczas chemioterapii jedzenie ma metaliczny smak?
Chemioterapia uszkadza komórki receptorowe odpowiedzialne za odczuwanie smaku. Zakłóca to przekazywanie sygnałów do układu nerwowego, przez co znane potrawy, zwłaszcza czerwone mięso, mogą przybierać nieprzyjemny, gorzki lub metaliczny posmak.
Czy zmiany smaku po chemioterapii mijają?
Tak, zaburzenia smaku i węchu wywołane leczeniem onkologicznym nie zawsze są trwałe. U wielu pacjentów uszkodzone kubki smakowe i błony śluzowe regenerują się, a zmiany powoli ustępują po zakończeniu terapii.
Co jeść, gdy mięso przestaje smakować w trakcie leczenia?
Warto sięgnąć po chude ryby, drób, jajka, nabiał lub pasty strączkowe. Pomaga również marynowanie mięsa w soku z cytryny, (jeśli nie ma ran w jamie ustnej) oraz podawanie go z łagodnymi sosami koperkowymi lub tymiankowymi.
Kiedy zaburzenia smaku wymagają konsultacji z lekarzem?
Należy niezwłocznie zgłosić się do specjalisty, jeśli odczuwasz ból przy połykaniu, Twój apetyt znacząco się zmniejszył lub doszło do nieplanowanej utraty masy ciała w ciągu ostatnich 3–6 miesięcy.
Przypisy i źródła:
[1] National Cancer Institute. Oral Complications of Cancer Therapies – Taste Changes.
[2] G. Bagcivan i in., Taste changes and associated factors in patients receiving chemotherapy, Annals of Oncology 2019 (30), ESMO Congress 2019.
[3] Ogólny poradnik onkologiczny; Macmillan Cancer Support, Eating problems and cancer, Londyn 2020, s. 22-25. Dostępne online na stronie wydawcy: macmillan.org.uk.
[4] Macmillan Cancer Support, Eating problems and cancer, Londyn 2020.
[5] Karta charakterystyki produktu RECOMED Protein. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego. Katalog produktów on-line (aktualizacja: 2024 r.). Dostępne na stronie: recomed.pl.
[6] Rozporządzenie UE 609/2013 i wytyczne dot. FSMP 2015. [7] Babicki M., Mastalerz-Migas A., Gałązka-Sobotka M., Matras P., Mańkowska-Wierzbicka D. (2024). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu (POLSPEN) oraz Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego w zakresie diagnostyki i leczenia niedożywienia w gabinecie lekarza POZ. Lekarz POZ, 10 (4), 203–217.

